เจาะลึกบริบท "อ.อากาศอำนวย" เจอปัจจัยส่งผลทำให้ยากจน

อำเภออากาศอำนวย จังหวัดสกลนคร ดินแดนที่อุดมด้วยวัฒนธรรมและทรัพยากรธรรมชาติ กำลังเผชิญกับความท้าทายสำคัญ นั่นคือ ปัญหา ความยากจน และ ความเหลื่อมล้ำ ที่ส่งผลกระทบต่อคุณภาพชีวิตของประชาชนในพื้นที่ แม้ว่าข้อมูลบางส่วนจะบ่งชี้ถึงแนวโน้มที่ดีขึ้นของจำนวนคนจน แต่เมื่อพิจารณาถึง บริบทพื้นที่ และปัจจัยเชิงลึกแล้ว สถานการณ์ยังคงน่าเป็นห่วง

บทความนี้จะเจาะลึกถึงบริบทของอำเภออากาศอำนวย สาเหตุ ปัญหา และสถานการณ์ความยากจนที่เกิดขึ้น เพื่อให้เข้าใจถึงความท้าทายและแนวทางแก้ไขที่เป็นไปได้

1 บริบทพื้นที่อำเภออากาศอำนวย: รากฐานทางสังคมและเศรษฐกิจ

อำเภออากาศอำนวย อยู่ห่างจากตัวจังหวัดสกลนครประมาณ 60 กิโลเมตร มีพื้นที่ทั้งหมดกว่า 365,000 ไร่ แบ่งเขตการปกครองออกเป็น 8 ตำบล 94 หมู่บ้าน มีประชากร (ปี 2564) ทั้งหมด 72,143 คน ประกอบด้วยกลุ่มชาติพันธุ์ที่หลากหลาย ได้แก่ ไทโย้ย ไทญ้อ และไทลาว มีวัฒนธรรมที่สำคัญคือ ประเพณีแข่งเรือยาวไหลเรือไฟและไหว้พระแก้วคู่เมือง ตรงกับวันขึ้น 15 ค่ำเดือน 10 ของทุกปี วันไทโย้ย จัดขึ้นในวันขึ้น 6 ค่ำ เดือนหกของทุกปี งานประเพณีบุญเดือนอ้ายไหว้พระธาตุเมืองอากาศ ตรงกับวันขึ้น 15 ค่ำเดือน 1 ของทุกปี

ลักษณะพื้นที่ มี 2 นิเวศคือที่ราบสูงสลับกับที่ราบลุ่ม มีทรัพยากรแหล่งน้ำที่สำคัญ ลำน้ำยาม และลำน้ำสงคราม ป่าไม้เป็นป่าเต็งรังหรือป่าโปร่งแล้งประมาณ 40% ของพื้นที่ มีขนาดพื้นที่ทำกิน 222,301 ไร่ เหมาะแก่การเกษตรและเลี้ยงสัตว์ ดินมีความอุดมสมบูรณ์ ร้อยละ 75 ของพื้นที่เป็นดินร่วนปนทราย

ปัญหาที่สำคัญเกี่ยวกับที่ทำกิน เช่น ไม่มีที่ทำกินเป็นของตนเอง ต้องเช่าที่ทำกินหรือมีที่ทำกินในพื้นที่ป่าสงวน และเขตปฏิรูปที่ดินเพื่อเกษตรกรรมกว่า 25,239 ไร่ น้ำท่วมซ้ำซากในพื้นที่ทำกินในตำบลโพนงาม ตำบลสามัคคีพัฒนา ตำบลอากาศ ประมาณ 38,564 ไร่ น้ำแล้งบางส่วนในพื้นที่ตำบลบะหว้า ตำบลวาใหญ่ อย่างไรก็ตามในแต่ละปีบางตำบลประสบปัญหาทั้งน้ำท่วมและน้ำแล้ง

การประกอบอาชีพ ทำนาปี ยางพารา ปาล์มน้ำมัน มันสำปะหลัง สวนมะม่วง อ้อย ปลูกพืชไร่อายุสั้น  ถั่วลิสง ถั่วเหลือง เพาะเห็ด เลี้ยงสัตว์ (วัว ควาย) และปลูกผัก ได้แก่ พริก ข้าวโพดข้าวเหนียว และบางชุมชนปลูกดาวเรือง ยังมีทรัพยากรอื่น ๆ ได้แก่ 

(1) ปลา มีการใช้ประโยชน์หลัก ๆ 23 ชนิด คือ ปลาขาวสร้อย (กุ่ม) ปลาขาวอิไท ปลาตอง ปลาตองกราย ปลานาง ปลาเซือม ปลากด ปลาก่า ปลาจะหลอด(รากกล้วย/ปลาพัน) ปลานกเขา ปลาค้าว ปลาแข้งไก้ ปลาโจก ปลาตะเพียน ปลาดุก ปลาช่อน ปลาบึก ปลาหลาด ปลาหลด ปลาอีตู๋ ปลาแขยง ปลาหมู และปลากระดี่ 

(2) หอย มี 9 ชนิด คือ หอยหวาย หอยทราย หอยเวียน หอยเล็บม้า หอยขม หอยเชอรี่ หอยกาบ หอยหิน และหอยสบนก 

(3) ปู มี 3 ชนิด คือ ปูขี้เหล็ก ปูนา และปูราชินี

(4) กุ้ง มี 1 ชนิด คือ กุ้งฝอย

(5) นก มี 4 ชนิด คือ นกกระยาง นกกระเจ่า นกเป็ดน้ำ และนกกาน้ำ

(6) ไส้เดือน มี 3 ชนิด คือไส้เดือนอ้าก ไส้เดือนดำ และไส้เดือนแดง

พืชอาหาร มี 16 ชนิดหลักๆ คือ ไผ่กะซะ ไผ่ตาควาย หรือไผ่ป่า มันแซง เห็ดผึ้งทาม เห็ดโคน เห็ดยูคา ผักกาดฮอง ผักเหมือดเมี่ยง กะโดนน้ำ ผักขี้ขม ผักขี้ส้ม เบ็นน้ำ ชุมแสง ส้มกุ้ง ผักแว่นนา และเทา เป็นต้น นอกจากนี้พื้นที่ป่าบุ่งป่าทามน้ำท่วมในฤดูน้ำหลากไม่สามารถทำนาปีได้ ตำบลโพนงาม ตำบลสามัคคีพัฒนา จึงทำ นาปรัง ในฤดูน้ำลด

ข้อมูล จปฐ. (2565) รายงานประชากรมีรายได้เฉลี่ยประมาณ 63,650 บาทต่อคนต่อปี หรือ 5,304 บาท/คน/เดือน ตกวันละ 176 บาท จากข้อมูลคลังจังหวัดสกลนคร รายงานมีผู้ได้ถือบัตรสวัสดิการแห่งรัฐ ปี 2566 จำนวน 18,856 คน

2 สถานการณ์ความยากจนและผลกระทบในอำเภออากาศอำนวย

ตัวเลขทางเศรษฐกิจและสังคมสะท้อนให้เห็นถึงสถานการณ์ ความยากจน และ ความเหลื่อมล้ำ ในอำเภออากาศอำนวยอย่างชัดเจน แม้ว่าข้อมูลจากระบบ TPMAP ในปี 2567 จะระบุว่าไม่มีคนจน แต่ข้อมูลจากแหล่งอื่น ๆ เช่น MSO Logbook และ PPPConnext ยังคงชี้ให้เห็นถึงความเปราะบางของครัวเรือนจำนวนมาก โดยมีผู้ถือบัตรสวัสดิการแห่งรัฐจำนวนมากถึง 18,856 คน ในปี 2566 ซึ่งเป็นตัวเลขที่สะท้อนถึงสัดส่วนประชากรที่ยังคงต้องการความช่วยเหลือ

รายได้เฉลี่ยต่อปีของครัวเรือนยากจนตามระบบ PPPConnext อยู่ที่เพียง 62,898 บาท หรือประมาณ 5,241 บาทต่อเดือน ซึ่งต่ำกว่าค่าเฉลี่ยรายได้ต่อประชากรของทั้งจังหวัดสกลนคร (77,408 บาท/คน/ปี) อย่างเห็นได้ชัด นอกจากนี้ ยังพบว่าครัวเรือนจำนวนมากมีหนี้สินคงค้าง (ร้อยละ 51.76) ซึ่งเป็นปัจจัยสำคัญที่ซ้ำเติมปัญหาความยากจน

เสียงสะท้อนคนจนต่อปัญหาการดำรงชีพ

ประกอบอาชีพ ทำนาข้าว มันสำปะหลัง ส่วนใหญ่เป็นพืชระยะยาว ใช้แรงงาน ลงทุนสูง ได้กำไรน้อย หรือเสี่ยงขาดทุน การผลิตเน้นเพื่อบริโภคและสร้างความมั่นคงทางอาหาร หารับจ้างรายวันเป็นเงินหมุนเวียนในแต่ละเดือน อาจมองว่ามีงานทำตลอดแต่รายได้มีมูลค่าลดลง กล่าวคือ ค่าครองชีพแพงซึ่งต้องจ่ายมากขึ้น เงินออมที่มีอยู่เป็นกองทุนฌาปนกิจและการสัตว์เลี้ยง (วัว-ควาย) มีความเสี่ยงสูงเมื่อสัตว์เลี้ยงป่วย ไม่มีทรัพย์สินเก็บไว้ใช้ตอนที่ร่างกายหมดแรงหรือกรณีฉุกเฉิน ดังนั้นเงินหมุนเวียนที่มีอย่างน้อยนิด จึงไม่กล้าเสี่ยงลงทุนทำอาชีพอื่นเพิ่ม หลายครั้งที่มีโอกาส มีความสนใจ ก็กู้เงินนอกระบบจากเพื่อนบ้านมาลงทุนเพราะเข้าไม่ถึงแหล่งทุน จึงดำรงชีพด้วยการพึ่งพาธรรมชาติ

นอกจากนี้ การไม่มีงานทำในพื้นที่ ทำให้ต้องออกไปรับจ้างต่างถิ่นซึ่งเป็นสาเหตุหนึ่งที่เกิดปัญหาครอบครัวในอนาคต เช่น กรณีสามีหรือภรรยาไปคนเดียวอาจเกิดปัญหาหย่าร้าง หรือกรณีไปทำงานทั้งคู่ก็จะให้ปู่ย่าตายายเลี้ยงลูกหลาน เกิดสภาวะครัวเรือนแหว่งกลางเพิ่มขึ้น และเป็นปัจจัยเกิดปัญหาสังคม ด้านต่าง ๆ ตามมา

3 สาเหตุและปัญหาความยากจนในอำเภออากาศอำนวย

จากบริบทพื้นที่และเสียงสะท้อนของชาวบ้าน พบว่ามีหลายปัจจัยที่ซับซ้อนส่งผลต่อปัญหาความยากจนในอำเภออากาศอำนวย:

ปัญหาด้านอาชีพและรายได้

• การพึ่งพาการเกษตรแบบดั้งเดิม: รูปแบบการเกษตรที่เน้นพืชเชิงเดี่ยวและขาดนวัตกรรม ทำให้ผลผลิตและรายได้ไม่มั่นคง
• ผลตอบแทนต่ำและความเสี่ยงสูง: ราคาผลผลิตทางการเกษตรที่ไม่แน่นอน และความเสี่ยงจากภัยธรรมชาติ ทำให้เกษตรกรมีรายได้น้อยและไม่แน่นอน
• การขาดเงินทุนหมุนเวียน: เกษตรกรส่วนใหญ่ไม่มีเงินเก็บสำรองเพียงพอสำหรับการลงทุนพัฒนาอาชีพ หรือเผชิญกับภาวะฉุกเฉิน
• การเข้าไม่ถึงแหล่งทุน: เกษตรกรที่ต้องการลงทุนมักประสบปัญหาในการเข้าถึงแหล่งเงินทุนในระบบ ทำให้ต้องพึ่งพาการกู้ยืมเงินนอกระบบที่มีดอกเบี้ยสูง
• รายได้จากการรับจ้างรายวันไม่เพียงพอ: สำหรับผู้ที่ไม่ได้ทำการเกษตร การรับจ้างรายวันในภาคเกษตรแม้จะมีงานหมุนเวียน แต่รายได้ที่ได้รับมักไม่สอดคล้องกับค่าครองชีพที่สูงขึ้น

ปัญหาด้านโอกาสและการพัฒนา

• การขาดแคลนทางเลือกอาชีพ: โอกาสในการประกอบอาชีพนอกภาคการเกษตรในพื้นที่ยังมีจำกัด
• การขาดทักษะและนวัตกรรม: ชาวบ้านส่วนใหญ่มีทักษะด้านการเกษตรและหัตถกรรม แต่ขาดความรู้และนวัตกรรมใหม่ๆ ที่จะช่วยต่อยอดและเพิ่มมูลค่าให้กับผลผลิต
• การย้ายถิ่นฐานเพื่อหางานทำ: การขาดแคลนงานในพื้นที่ ทำให้คนจำนวนมากต้องออกไปทำงานต่างถิ่น ส่งผลกระทบต่อสถาบันครอบครัวและเกิดปัญหาสังคมตามมา เช่น การหย่าร้างและภาวะครัวเรือนแหว่งกลาง

ปัญหาด้านทุนทางสังคม

• การพึ่งพาอาศัยแบบเครือญาติ: แม้จะเป็นจุดแข็ง แต่ในบางครั้งอาจเป็นอุปสรรคต่อการพัฒนาตนเองและการแข่งขัน
• การขาดการรวมกลุ่มที่เข้มแข็ง: การรวมกลุ่มเพื่อพัฒนาอาชีพและสร้างอำนาจต่อรองยังไม่แพร่หลาย

ปัญหาด้านโครงสร้างพื้นฐานและเทคโนโลยี

• การเข้าถึงเทคโนโลยีทางการเกษตรที่จำกัด: การนำเทคโนโลยีมาใช้ในการเพิ่มประสิทธิภาพการผลิตยังไม่แพร่หลาย

4 แนวทางและความร่วมมือเพื่อแก้ไขปัญหาความยากจน

นายสุทธิเมศวร์ บุญแสนกุลธวัช นายอำเภออากาศอำนวย ได้กล่าวถึงศักยภาพของชุมชนและเน้นย้ำถึงความสำคัญของความร่วมมือในการแก้ไขปัญหา ความยากจน โดยเฉพาะอย่างยิ่งการนำนวัตกรรมและความรู้จากภายนอก เช่น มหาวิทยาลัยราชภัฏสกลนคร มาต่อยอดและพัฒนาการผลิต การแปรรูป และช่องทางการจำหน่ายสินค้า

ความร่วมมือจากทุกภาคส่วน

การแก้ไขปัญหา ความยากจน ในอำเภออากาศอำนวยจำเป็นต้องอาศัยความร่วมมือจากทุกภาคส่วน ทั้งภาครัฐ ภาคเอกชน ภาคประชาสังคม และสถาบันการศึกษา การสร้างเครือข่ายความร่วมมือและการบูรณาการการทำงานร่วมกัน จะช่วยให้การแก้ไขปัญหาเป็นไปอย่างมีประสิทธิภาพและยั่งยืน

การพัฒนาอาชีพและสร้างรายได้

แนวทางการแก้ไขปัญหาควรเน้นไปที่การพัฒนาอาชีพที่หลากหลายและยั่งยืน การส่งเสริมการแปรรูปสินค้าเกษตรและหัตถกรรมเพื่อเพิ่มมูลค่า การพัฒนาช่องทางการตลาดทั้งออนไลน์และออฟไลน์ การสนับสนุนให้ชุมชนเป็นผู้ประกอบการ และการเข้าถึงแหล่งเงินทุนที่เป็นธรรม

การเสริมสร้างศักยภาพและทักษะ

การพัฒนาทุนมนุษย์เป็นสิ่งสำคัญ การส่งเสริมการศึกษาและการฝึกอบรมทักษะที่ตอบโจทย์ตลาดแรงงาน จะช่วยให้ประชาชนมีโอกาสในการเข้าถึงอาชีพที่มีรายได้สูงขึ้น

การแก้ไขปัญหาหนี้สินและการสร้างความมั่นคงทางการเงิน

การให้ความรู้ทางการเงิน การส่งเสริมการออม และการให้คำปรึกษาในการจัดการหนี้สิน จะช่วยลดภาระทางการเงินของครัวเรือน

การใช้ประโยชน์จากทุนทางสังคมและวัฒนธรรม

การส่งเสริมความเข้มแข็งของชุมชน การสร้างเครือข่ายความร่วมมือ และการใช้ประโยชน์จากทุนทางสังคมและวัฒนธรรมที่เป็นเอกลักษณ์ของอำเภอ จะเป็นรากฐานสำคัญในการพัฒนาที่ยั่งยืน

ปัญหาความยากจน และความเหลื่อมล้ำ ในอำเภออากาศอำนวย จังหวัดสกลนคร เป็นปัญหาที่ซับซ้อนและมีรากฐานมาจากหลายปัจจัย ทั้งบริบททางเศรษฐกิจ สังคม และภูมิศาสตร์ การแก้ไขปัญหาอย่างยั่งยืนจึงจำเป็นต้องอาศัยความเข้าใจใน บริบทพื้นที่ อย่างลึกซึ้ง การบูรณาการความร่วมมือจากทุกภาคส่วน การพัฒนาอาชีพที่หลากหลาย การเสริมสร้างศักยภาพของประชาชน และการใช้ประโยชน์จากทุนทางสังคมและวัฒนธรรม จะเป็นกุญแจสำคัญในการปลดล็อกวงจร ความยากจน และสร้างอนาคตที่ยั่งยืนสำหรับชาวอำเภออากาศอำนวย

เรียบเรียงโดย : สมชาย เครือคำ (แตงโม สกลนคร)
ภายใต้งานวิจัย : โครงการพัฒนาระบบห่วงโซ่การผลิตเกษตรมูลค่าสูง ด้วยเทคโนโลยีและนวัตกรรม เพื่อยกระดับเศรษฐกิจชุมชน มหาวิทยาลัยราชภัฏสกลนคร ปี พ.ศ.2566
แหล่งทุนวิจัย : หน่วยบริหารและจัดการทุนด้านการพัฒนาระดับพื้นที่ (บพท.) งานยุทธศาสตร์ขจัดความยากจนแบบเบ็ดเสร็จและแม่นยำ

เกี่ยวกับ: Sakon Nakhon Poverty Platform แพลตฟอร์มขจัดความยากจนแบบเบ็ดเสร็จและแม่นยำในจังหวัดสกลนคร