บ้านดงสารในฐานะต้นแบบชุมชนนวัตกรรม

เรื่อง: แตงโม สกลนคร

รายงานเป็นการวิเคราะห์เชิงลึกถึงกรณีศึกษาของชุมชนบ้านดงสาร จังหวัดสกลนคร เพื่อแสดงให้เห็นถึงการเปลี่ยนผ่านจากชุมชนที่เผชิญกับปัญหายากจนเรื้อรังไปสู่การเป็นต้นแบบของชุมชนนวัตกรรม การเปลี่ยนแปลงนี้ไม่ได้เกิดขึ้นจากโครงการช่วยเหลือแบบฉาบฉวย แต่เป็นผลจากยุทธศาสตร์การแทรกแซงด้วยงานวิจัยที่บูรณาการเข้ากับบริบทของพื้นที่อย่างลึกซึ้ง หัวใจสำคัญของความสำเร็จคือการสร้างความร่วมมือที่แข็งแกร่งระหว่างหลายภาคส่วน โดยมีมหาวิทยาลัยราชภัฏสกลนครในฐานะผู้ขับเคลื่อนเชิงวิชาการ, หน่วย บพท. (หน่วยบริหารและจัดการทุนด้านการพัฒนาระดับพื้นที่) ในฐานะแหล่งทุนยุทธศาสตร์ระยะยาว, และที่สำคัญที่สุดคือผู้นำชุมชนและชาวบ้านเองในฐานะ "นวัตกรชุมชน"

รายงานนี้ชี้ให้เห็นว่าโครงการบ้านดงสารไม่ได้เป็นเพียงแค่การดำเนินกิจกรรมต่างๆ อย่างโดดเดี่ยว แต่เป็นส่วนหนึ่งของ "แพลตฟอร์มขจัดความยากจนแบบเบ็ดเสร็จและแม่นยำ" ระดับจังหวัด ซึ่งมีเป้าหมายในการสร้างระบบนิเวศนวัตกรรมที่ยั่งยืน การประยุกต์ใช้แนวคิดเชิงกลยุทธ์ เช่น "สัญญาใจ" เพื่อสร้างแรงจูงใจและความเชื่อมั่น และ "Co-Share Technology" ที่ทำให้เกิดแหล่งเรียนรู้เคลื่อนที่ ล้วนเป็นนวัตกรรมทางสังคมที่ช่วยให้การพัฒนาสามารถเข้าถึงและได้รับการยอมรับจากชุมชนอย่างแท้จริง การส่งมอบประสบการณ์ตรงและโอกาสในการเรียนรู้ให้กับเด็กและเยาวชน ทำให้เกิดการปลูกฝังผู้สืบทอดที่พร้อมจะสานต่อปณิธานของชุมชนในระยะยาว การวิเคราะห์นี้สรุปว่าบ้านดงสารเป็นกรณีศึกษาที่ทรงคุณค่า ซึ่งแสดงให้เห็นถึงพลังของการพัฒนาที่ยั่งยืนผ่านการสร้างคนและระบบนิเวศที่เอื้อต่อนวัตกรรมจากภายใน

1. บริบทของบ้านดงสาร: ภาพสะท้อนความท้าทายเชิงรากฐาน

ก่อนที่โครงการวิจัยจะเข้ามาพัฒนา ชุมชนบ้านดงสาร ตำบลโพนงาม อำเภออากาศอำนวย จังหวัดสกลนคร เผชิญกับความยากจนที่ฝังรากลึกและปัญหาเชิงระบบที่ซับซ้อน โดยไม่ได้จำกัดอยู่เพียงแค่ปัญหาด้านเศรษฐกิจเท่านั้น จากการสำรวจข้อมูลในปี 2565 พบว่าครัวเรือนในพื้นที่นี้มีรายได้เฉลี่ยต่ำกว่าเกณฑ์มาตรฐานที่ 100,000 บาทต่อปี และยังคงมีภาระหนี้สินกับธนาคารเพื่อการเกษตรและสหกรณ์การเกษตร (ธกส.) รวมถึงสถาบันการเงินอื่นๆ ซึ่งสะท้อนถึงวงจรรายได้น้อยและหนี้สินที่พอกพูน... (เนื้อหาต่อ)

บ้านดงสารในฐานะต้นแบบชุมชนนวัตกรรม — ภาพ: การประชุมวางแผนการทำนาปรัง รอบดึก

2. การกำเนิดของชุมชนนวัตกรรม: การแทรกแซงเชิงยุทธศาสตร์ด้วยงานวิจัย

การเปลี่ยนแปลงของบ้านดงสารเริ่มต้นจากการแทรกแซงของทีมนักวิจัยจากมหาวิทยาลัยราชภัฏสกลนคร ภายใต้การสนับสนุนทุนจากหน่วย บพท. (หน่วยบริหารและจัดการทุนด้านการพัฒนาระดับพื้นที่)... (เนื้อหาต่อ)

3. เสาหลักแห่งนวัตกรรม: โมเดลการพัฒนาแบบบูรณาการ

3.1 โมเดล "คลังเมล็ดพันธุ์ข้าว" และเกษตรมูลค่าสูง

3.2 โมเดล "ชุมชนเห็ดเศรษฐกิจ" และการมีส่วนร่วมของเยาวชน

ในขณะที่โครงการด้านข้าวสร้างความมั่นคงทางเศรษฐกิจ โครงการเพาะเห็ดถูกออกแบบมาเพื่อเติมเต็มช่องว่างที่สำคัญด้านการพัฒนาคนและเยาวชน... (เนื้อหาต่อ)

4. ระบบนิเวศของผู้มีส่วนได้ส่วนเสีย: ตัวเร่งและปัจจัยสนับสนุนการเปลี่ยนแปลง

ตารางที่ 1: ผู้มีส่วนได้ส่วนเสียหลักและบทบาทในโครงการ
ผู้มีส่วนได้ส่วนเสียหลัก	บทบาทหลัก	ผลงานและความร่วมมือเฉพาะ	แหล่งข้อมูล
มหาวิทยาลัยราชภัฏสกลนคร	การวิจัยและวิศวกรสังคม	ออกแบบ "โมเดลแก้จน", วางแผนกิจกรรมตามบริบทพื้นที่, ใช้ยุทธศาสตร์ "สัญญาใจ"	4
หน่วย บพท.	แหล่งทุนสนับสนุนยุทธศาสตร์	ให้ทุนวิจัยต่อเนื่อง, สนับสนุน "แพลตฟอร์มขจัดความยากจน" ระดับจังหวัด	4
ผู้นำชุมชนและชาวบ้าน	เจ้าของโครงการและผู้ปฏิบัติ	ให้ข้อมูลและเปิดใจกับนักวิจัย, ตั้งกลุ่มวิสาหกิจ, เป็นแกนนำ ("พ่อเด่น") ในการขับเคลื่อน	4
โค้งคำนับฟาร์ม	ภาคีผู้ถ่ายทอดเทคโนโลยี	นำอุปกรณ์เพาะเห็ดมาจัด "แหล่งเรียนรู้เคลื่อนที่" (Co-Share Technology) ที่โรงเรียน	4
Local Alike	ภาคีที่ปรึกษาด้านการท่องเที่ยว	วางแผนพัฒนา "พิพิธภัณฑ์เกษตรกรรมที่มีชีวิต" เพื่อสร้างรายได้ระยะยาว	4

5. จากนวัตกรสู่สังคมนวัตกรรม: กรอบแนวคิดเชิงทฤษฎี

5.1 นวัตกรชุมชน (Community Innovator)

"นวัตกรชุมชน" คือแกนนำชาวบ้านที่ได้รับการถ่ายทอดความรู้ เทคโนโลยี และนวัตกรรม จนสามารถนำไปปรับใช้และถ่ายทอดต่อให้กับผู้อื่นได้... (เนื้อหาต่อ)

6. ผลลัพธ์ที่จับต้องได้และจับต้องไม่ได้: การประเมินอย่างละเอียด

6.1 ผลกระทบทางเศรษฐกิจ

ในมิติเศรษฐกิจ โครงการสร้างผลลัพธ์ที่เป็นรูปธรรมอย่างชัดเจน การจัดตั้งกลุ่มวิสาหกิจชุมชนนาปรังมูลค่าสูงและมีเงินกองทุนหมุนเวียน 55,000 บาท เป็นการสร้างกลไกทางการเงินที่เป็นอิสระ... (เนื้อหาต่อ)

6.2 ผลกระทบด้านสังคมและการพัฒนาคน

ในมิติสังคม โครงการประสบความสำเร็จอย่างยิ่งในการสร้าง "ความหวังและจิตวิญญาณต่อการดำรงชีพ" ให้กับชาวบ้าน... (เนื้อหาต่อ)

6.3 ผลกระทบด้านสิ่งแวดล้อมและอนาคต

นอกจากผลลัพธ์ทางเศรษฐกิจและสังคมแล้ว โครงการยังวางแผนพัฒนาในมิติสิ่งแวดล้อมด้วยการร่วมมือกับ Local Alike เพื่อพัฒนาพื้นที่เป็น "พิพิธภัณฑ์เกษตรกรรมที่มีชีวิต"... (เนื้อหาต่อ)

ตารางที่ 2: นวัตกรรมหลักและผลลัพธ์ที่เกิดขึ้น
นวัตกรรมหลัก	ประเภทของนวัตกรรม	ผลลัพธ์สำคัญ (เศรษฐกิจ/สังคม/สิ่งแวดล้อม)	แหล่งข้อมูล
โมเดลคลังเมล็ดพันธุ์ข้าว	กระบวนการ/เทคโนโลยี	เศรษฐกิจ: เพิ่มมูลค่าข้าว, ตั้งวิสาหกิจชุมชน; สังคม: ชาวบ้านรับและปรับใช้เทคโนโลยี; สิ่งแวดล้อม: ลดสารเคมี	1
ระบบสูบน้ำพลังงานแสงอาทิตย์	เทคโนโลยี/สังคม	เศรษฐกิจ: ลดต้นทุนค่าน้ำมันเชื้อเพลิง, เพิ่มผลผลิตข้าว; สังคม: แก้ปัญหาโครงสร้างพื้นฐานที่ถูกทอดทิ้ง	9
ค่ายเพาะเห็ดแก้จน	การบริการ/สังคม	เศรษฐกิจ: สร้างทักษะอาชีพใหม่, แปรรูปสบู่; สังคม: เด็กและเยาวชนมีส่วนร่วม, เรียนรู้แบบปฏิบัติจริง, เกิดความหวัง	4
แหล่งเรียนรู้เคลื่อนที่	เทคโนโลยีร่วม/สังคม	สังคม: ทำให้การเข้าถึงความรู้และเครื่องมือไม่จำกัดอยู่แค่ในฟาร์ม, ประชาธิปไตยทางการศึกษา	4