---
พอเปิดเทอมใหม่ ในช่วงเดือนมิถุนายน ก่อนเริ่มมีการเรียนการสอน อีกหนึ่งประเพณีอันดีงามในโรงเรียนคือ พิธีไหว้ครู เพื่อแสดงถึงความกตัญญูกตเวทีของศิษย์ ที่มีต่อผู้ประสิทธิ์ประสาทวิชา หลายคนจึงเปรียบเปรยว่า ครูเป็นเรือจ้าง หากรำลึกถึงครูผู้เสียสละในจังหวัดสกลนคร ผมขอกล่าวถึงท่านนี้นามว่า “ครอง จันดาวงศ์”
ครอง จันดาวงศ์ เป็นอดีตราชการครู และนักการเมือง นักเคลื่อนไหว เพื่อเรียกร้อง สิทธิและเสรีภาพ คนสำคัญอีกท่านหนึ่ง ที่อาศัยอยู่ในพื้นที่อำเภอสว่างแดนดิน จังหวัดสกลนคร บทบาทสำคัญที่ผู้คนจดจำคือรวมสู้กับ ขบวนการเสรีไทย(สายอีสาน) ส.ส.จังหวัดสกลนคร นักพัฒนาชุมชน ทำให้ ครูครอง มีลูกศิษย์อยู่หลากหลายอาชีพและทุกช่วงวัย อาทิ นักเรียน คุณครู พ่อค้า นักการปกครอง ผู้นำหมู่บ้าน รวมไปถึงเกษตรกรชาวนาและชาวบ้านทั่วไป
ประวัติอย่างย่อ ครูครอง เกิดเมื่อ พ.ศ. 2451 เสียชีวิตเมื่อวันที่ 31 พฤษภาคม พ.ศ. 2504 จากการถูกประหารชีวิตด้วยคำสั่งตามมาตรา 17 แห่งธรรมนูญการปกครองราชอาณาจักร พ.ศ. 2502 ซึ่งได้กล่าววลีสุดท้ายคือ "เผด็จการจงพินาศ ประชาธิปไตยจงเจริญ" จึงได้รับการยกย่องจากนักเคลื่อนไหวว่าเป็น ครูการเมือง จนกระทั่งมาถึงปัจจุบัน
นี่ใช่ไหมที่สุภาษิตเขาเรียกว่า "เสร็จนาฆ่าโคถึก เสร็จศึกฆ่าขุนพล"
ดังนั้นทุก ๆ ปีในวันที่ 31 พฤษภาคม เหล่าศิษย์และมิตรสหายจึงจัดงานรำลึกถึงที่ ศูนย์เรียนรู้ครูครอง จันดาวงศ์ ในตัวอำเภอสว่างแดนดิน จังหวัดสกลนคร เพื่อคารวะผู้กล้าวีรชนประชาธิปไตย และสร้างการรับรู้ ครูครองคือผู้บริสุทธิ์
ในปีพ.ศ.2569 นี้ ครบรอบ “118 ปีชาตกาล 65 ปี วลีอมตะ” ได้จัดงานรำลึกถึงครูครอง จันดาวงศ์ และบรรยากาศในงานมีกิจกรรมมากมาย อาทิ การศึกษาเรียนรู้ประวัติศาสตร์ท้องถิ่น การเสวนา/บรรยายถึงครูของนักสู้เพื่อประชาธิปไตยในนาม ครอง จันดาวงศ์ และมีการมอบทุนการศึกษาให้กับนักเรียนรวมจำนวน 35 คน เพื่อส่งต่อเมล็ดพันธุ์แห่งการตื่นรู้ประชาธิปไตย
ครูครอง จันดาวงศ์ เรือจ้างประชาธิปไตย
หากกล่าวถึง ครูครอง จันดาวงศ์ ตอนที่ยังมีชีวิตอยู่สิริรวมอายุได้ 53 ปี (พ.ศ.2451-2504) มีคุณูปการกับบทบาท ครูผู้อุทิศตนและการตื่นรู้ประชาธิปไตย ย้อนไปเมื่อสมัยนั้นที่เป็นยุคแห่งการเปลี่ยนแปลงทุกมิติ ทั้งภายในประเทศและระดับโลก ผมสรุปย่อในมุมมองที่มีเหตุการณ์ครั้งสำคัญคือ การปฏิวัติสยาม พ.ศ.2475 เกิดสงครามโลกครั้งที่ 2 พ.ศ.2482 และรัฐบาลจอมพลสฤษดิ์ ธนะรัชต์ พ.ศ.2501
ช่วงการปฏิวัติสยาม พ.ศ.2475
ขณะนั้น ครูครอง อายุ 24 ปี หลังเรียนจบจากโรงเรียนสกลราชวิทยานุกูลและจบครู (ในตัวเมืองสกลนคร) ได้ย้ายไป รับราชการครู ที่อำเภอสว่างแดนดิน และได้เป็นผู้อำนวยการโรงเรียนหลายแห่ง ตอนนั้นและก่อนหน้านั้น การพัฒนายังเข้ามาไม่ถึง ประชาชนมีความเป็นอยู่อย่างกันดารและไร้เสรีภาพ
ภายหลังการปฏิวัติสยามได้เปลี่ยนการปกครองไปเป็น ระบอบประชาธิปไตย แบบรัฐสภามีรัฐธรรมนูญ เริ่มเห็นการเปลี่ยนแปลงโดยเฉพาะ โครงสร้างทางสังคม ประชาชนในจังหวัดสกลนครมีสิทธิหลายอย่าง เช่น ชาวนามีสิทธิในที่กินทำกิน มีถนนเข้าสู่ชนบท สร้างโรงเรียน ยกเลิกการจ่ายภาษีที่ซ้ำเติมความยากจนและขูดรีดเกษตรกรชาวนา ซึ่ง ครูครอง มีส่วนขับเคลื่อนการพัฒนาในฐานะที่เป็นข้าราชการ และเป็นจุดเริ่มต้นของการตื่นรู้ในสิทธิและเสรีภาพ
ช่วงเกิดสงครามโลกครั้งที่ 2 พ.ศ.2482
มิติทาง เศรษฐกิจ ยังไม่มีการเปลี่ยนแปลงมากนัก เนื่องจาก พ.ศ.2482 เกิดสงครามโลกครั้งที่ 2 ขณะนั้น ครูครอง อายุ 30 ปี ได้เข้าสู่เส้นทางการเมืองโดยการช่วยเพื่อน เตียง ศิริขันธ์ หาเสียงสมาชิกสภาผู้แทนราษฎรจังหวัดสกลนคร
ใน พ.ศ.2484 เข้าร่วม ขบวนการเสรีไทย สายอีสาน กับเตียง ศิริขันธ์ จึงได้ขยายฐานทัพลับไปยังพื้นที่อำเภอสว่างแดนดิน เพื่อต่อต้านการยึดครองของ กองทัพญี่ปุ่น หลังจากสงครามยุติประเทศไทยจึงไม่อยู่ในฐานะ ผู้แพ้สงคราม และไม่ต้องถูกยึดครองหรือเสียดินแดน
จากการเข้าร่วมขบวนการเสรีไทยนั้น ผลลัพธ์ที่ได้คือ พลังมวลชน หลังจากนั้น ครูครอง จึงได้ลงสมัครเลือกตั้งและได้เป็น สมาชิกสภาผู้แทนราษฎรจังหวัดสกลนคร เมื่อ พ.ศ. 2500 ขณะนั้นอายุ 49 ปี ผลงานในสภาผู้แทนราษฎรได้สนับสนุนร่างพระราชบัญญัติที่สำคัญ 3 ฉบับ ได้แก่ ร่าง พ.ร.บ. ยกเลิก พ.ร.บ. ป้องกันการกระทำอันเป็นคอมมิวนิสต์ ร่าง พ.ร.บ. นิรโทษกรรมในโอกาสครบ 25 พุทธศตวรรษ และร่าง พ.ร.บ. ลักษณะปกครองท้องที่
ระหว่าง ครูครอง ทำหน้าที่ ส.ส. ได้ช่วยเหลือชาวบ้านให้เข้าถึงสิทธิต่าง ๆ ประเด็นที่สำคัญคือการจัดสรรที่ดินทำกินให้กับชาวนา รวมถึงการรวมกลุ่มเกษตรกรเพื่อเรียกร้องสิทธิประโยชน์ อีกทั้งได้ช่วยเหลือผู้อพยพที่มาจากประเทศเวียดนาม ประมาณ 10,000 คน ให้มีที่อยู่อาศัย จึงทำให้โครงสร้างอำนาจเดิมที่เสียประโยชน์เริ่มมองว่าเป็นภัยคุกคาม
 |
| ครอง จันดาวงศ์ เดินเข้าสู่หลักประหาร | ที่มา: ครอง จันดาวงศ์กับการต่อสู้ด้วยกำลังอาวุธของชาวนาอีสาน | สถาบันปรีดี พนมยงค์ Pridi.or.th |
ช่วงรัฐบาลจอมพลสฤษดิ์ ธนะรัชต์ พ.ศ.2501
ในยุครัฐบาลทหาร ครูครอง ถูกกล่าวหาว่าเป็นผู้นำ "ขบวนการล้มล้างรัฐบาล" เป็นเหตุผลหลักที่นำไปสู่การจับกุมในข้อหา "คอมมิวนิสต์และกระทำการอันเป็นภัยต่อความมั่นคงของชาติ" ต่อมา ครูครอง จันดาวงศ์ เสียชีวิตลงด้วยคำสั่งประหารตามมาตรา 17 ของธรรมนูญฯ พ.ศ.2502 เมื่อวันที่ 31 พฤษภาคม พ.ศ.2504 เวลา 12.13 น. ที่ลานสนามบินลับเสรีไทย อำเภอสว่างแดนดิน จังหวัดสกลนคร
ระหว่างเดินเข้าลานประหาร ครูครอง ยกแขนขวาโบกมือส่วนแขนซ้ายมีโซ่ล่าม พร้อมกล่าววลีอมตะที่จดจำในประวัติศาสตร์การเมืองไทยว่า
"เผด็จการจงพินาศ ประชาธิปไตยจงเจริญ"
เวลาผ่านมา 65 ปี แนวคิดเรื่องการรวมกลุ่มเกษตรเพื่อต่อรอง การลดการพึ่งพานายทุน และการสร้างสำนึกทางการเมืองให้แก่เกษตรกร แม้การเคลื่อนไหวจะถูกยุติลงด้วยความรุนแรง กลับกลายเป็นรากฐานสำคัญของการพัฒนาท้องถิ่นในปัจจุบัน ครูครอง เป็นต้นแบบการสร้างอำนาจจากฐานราก ให้กับนักพัฒนาและตัวแทนเกษตรกรชาวบ้านเรียกร้องสิทธิตามรัฐธรรมนูญ
ลูกศิษย์ มิตรสหายและประชาชนทั่วไป ทุกปีจึงมาระลึกถึง ครูผู้นำแสงสว่างคือเรือจ้างประชาธิปไตย มิลืมเลือนผู้กล้าวีรชน พร้อมกับยังไถ่ถามถึงผู้คนตอนนั้นเสมอว่า “การตื่นรู้ประชาธิปไตยเป็นภัยต่อเผด็จการหรือไม่ ?”
ครูครอง จันดาวงศ์ ส่งต่อเมล็ดพันธุ์แห่งการตื่นรู้
วันที่ 31 พฤษภาคม 2569 ครบรอบ 118 ปีชาตกาล 65 ปี วลีอมตะ วันนี้อากาศแดดร้อนสลับกับมีเมฆฝนบางครั้ง ในเวลา 12.13 น. ลูกศิษย์และมิตรสหายทุกคนขอคารวะรำลึกผู้กล้าวีรชน ครูครอง จันดาวงศ์ แด่จิตวิญญาณความเป็นครูเรือจ้างประชาธิปไตย ด้วยดอกเบญจมาศสีขาว แทนสัญลักษณ์ของความบริสุทธิ์ ด้วยความเคารพจริงใจและมั่นคงในอุดมการณ์อย่างสูงส่ง
โดยมี ส.ส.กิ่งแก้ว วงศ์อะเคื้อ บุญศล สมาชิกสภาผู้แทนราษฎรจังหวัดสกลนคร เขต 5 มาร่วมงานและได้อ่านบทกลอนรำลึกถึง ครูครอง ที่ประพันธ์โดย ผอ.อนุรักษ์ บุญศล (อดีต ส.ส.สกลนคร) ดังนี้
ฝนเดือนหก ตกห่าใหญ่ ในอีสานแดนประหาร เผด็จการ ขับขานชื่อ
ครูครอง จันดาวงศ์ วงศ์ระบือกระสุนดินดำคือ การฆ่า ฝ่าไกปืน
อำนาจเถื่อน เผด็จการ เผาพลาญฆ่าประชาธิปไตย ไม่อ่อนล้า กล้าแข็งขืน
“65 ปี” ผ่านไป ไทยหยัดยืนครูครองคืน ประชาธิปไตย ไว้ให้เรา
สนามบิน ถิ่นปลิดปลง ลงหลักประหารครูครองขาน ก่อนลั่นไก ใครอย่าเขลา
ประชาธิปไตย สูงเย็น เป็นร่มเงาเพื่อพันธุ์เผ่า สิทธิ์เสรี ศักดิ์ศรีคน
“เผด็จการจงพินาศ ประชาธิปไตยจงเจริญ”ครูเผชิญ ให้ประหาร ล้านเหตุผล
เลือดอาบดิน สว่างแดนดิน ถิ่นสกลครูครอง ครองใจชน ชั่วนิจนิรันดร์
 |
| กิ่งแก้ว วงศ์อะเคื้อ บุญศล | สมาชิกสภาผู้แทนราษฎรจังหวัดสกลนคร เขต 5 |
งานรำลึก ครูครอง จันดาวงศ์ ปีนี้จัดโดยมิตรสหาย ร่วมกับ สาขาวิชารัฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏสกลนคร เริ่มเวลา 09.00-20.00 น. เพื่อสร้างการรับรู้ สืบสาน และส่งต่ออุดมการณ์ มีกำหนดการอื่น ๆ ที่น่าสนใจ ดังนี้
- กิจกรรมเรียนรู้ประวัติศาสตร์ท้องถิ่น
- การมอบทุนการศึกษากับนักเรียน จำนวน 35 คน
- ปาฐกถาพิเศษ "นามครูครอง: ครูของนักสู้เพื่อประชาธิปไตย" โดย ดร.อาทิตย์ บำรุงเอื้อ
- การบรรยายพิเศษ "ครูครอง จันดาวงศ์: ความตายที่ไม่มีวันจบ" โดย วิทยากร โสวัตร
- การเสวนา " ทิศทางการพัฒนาศูนย์เรียนรู้ครูครอง จันดาวงศ์"
- และวงดนตรีเพื่อชีวิตโดย ภูสระดอกบัว ชราภาพ จำปาขาวและมวลมิตร
เรียนรู้ประวัติศาสตร์และมอบทุนการศึกษากับเยาวชน
ในงานรำลึกได้ มอบทุนการศึกษาจำนวน 35 คน ให้กับ นักเรียนโรงเรียนสว่างแดนดิน ซึ่งเยาวชนที่ได้รับทุน ผ่านการร่วมกิจกรรมการเรียนรู้ประวัติศาสตร์ท้องถิ่น ที่จัดโดยสาขาวิชารัฐศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏสกลนคร
นอกจากทุกคนจะได้รับทุนการศึกษาแล้ว ยังมีกิจกรรมประกวด การเขียนเรียงความ รำลึกถึง ครูครอง จันทะวงศ์ พร้อมกับมอบทุนการศึกษาพิเศษ 3 รางวัล ผู้ที่ได้รางวัลที่ 1 คือน้อง ณัฐวัฒน์ ทิพพร ชั้น ม.6 ตั้งชื่อเรื่องว่า “ลมหายใจ ไม่มีวันดับสูญ” พร้อมกับลายมือที่ตัวบรรจงเรียงกันอย่างสวยงาม มีตอนหนึ่งที่กล่าวจากความรู้ถึง ครูครอง ว่า
“นี่ไม่ใช่เพียงเศร้าสลด แต่คือความเคารพและศรัทธา ท่านเป็นแบบอย่างปัญญาชน ผู้ยอมดับชีวิตเพื่อให้เมล็ดพันธุ์ประชาธิปไตยเติบโต”
 |
| ณัฐวัฒน์ ทิพพร | นักเรียนโรงเรียนสว่างแดนดิน |
จังหวัดสกลนคร คนสากลเมืองปัญญาชน
ผมชอบการบรรยายของวิทยากร คุณวิทยากร โสวัตร เจ้าของร้านหนังสือฟิลาเดลเฟีย จังหวัดอุบลราชธานี สะกดและกระตุ้นให้ผู้ร่วมงานเกิดการคิดวิเคราะห์ ชวนตั้งคำถามกับตนเองในฐานะคนสกลนครว่าทำไหม “คนสกลนครถึงมีนักปราชญ์และปัญญาชนทั้งบรรพชิตและคฤหัสถ์หลายท่าน ที่รู้แจ้งทางโลกและทางธรรมเป็นสากล”
เพียงเพื่อจะบอกว่าถึง อาณาจักรสยาม จะกีดกันการศึกษาของราษฎร แต่คนสกลนครกลับได้รับวิทยาการมาตั้งแต่ยุค อาณาจักรฟูนัน ที่เป็นเครือข่ายทางการค้าในภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ เคลื่อนตัวมาทางลุ่มน้ำโขงและลุ่มน้ำก่ำ เข้ามาหนองหารสกลนคร ผ่านบ้านเชียงอุดรธานี ออกไปเวียงจันทน์ประเทศลาว และขึ้นประเทศจีน คุณวิทยากรกล่าวว่าเรื่องนี้ควรตั้งคำถามค้นหาคำตอบ
ผมได้ศึกษาเพิ่มเติม มีนักโบราณคดี พบหลักฐานทางวัฒนธรรม ที่เก่าแก่มากจริง ๆ นะ อยู่ในช่วงพุทธศตวรรษที่ 6 หรือตั้งแต่ พ.ศ. 501 ตามบริเวณหนองหาร เช่น พระพุทธรูปหรือจารึกโบราณที่มีศิลปะแบบอินเดียยุคแรก อีกหลักฐานที่แสดงให้เห็นถึงการรับวัฒนธรรมจากอาณาจักรข้างเคียง แต่มีเอกลักษณ์ของท้องถิ่นตนเองสูงมากคือ วัฒนธรรมบ้านเชียง ที่รุ่งเรืองมาตั้งแต่อดีต ก่อนยุคประวัติศาสตร์
ดังนั้น อาจตอบแบบเป็นวิทยาศาสตร์ได้ว่า "คนสกลนครคือคนสากล" เรียนรู้จากหลายอารยธรรมมีความรู้แจ้งทั้งความรู้ภายในและภายนอก จึงมีทั้งเกจิอาจารย์ และผู้กล้าวีรชนประชาธิปไตย อย่าง ครูครอง หลายท่าน
 |
| วิทยากร โสวัตร | เจ้าของร้านหนังสือฟิลาเดลเฟีย |
นอกจากนี้ จังหวัดสกลนครมีอนุสรณ์ผู้กล้าวีรชนภูพาน 3 คน ได้แก่
- อนุสาวรีย์ เตียง ศิริขันธ์ ตั้งอยู่ที่ทางขึ้นอุทยานแห่งชาติภูพาน
- อนุสรณ์สถาน จิตร ภูมิศักดิ์ ที่อำเภอวาริชภูมิ
- ศูนย์การเรียนรู้ ครอง จันดาวงศ์ ที่อำเภอสว่างแดนดิน โดยในส่วนของครูครองยังไม่มีการก่อสร้างอนุสรณ์ที่เป็นปฏิมากรรม มีเพียงสถูปบรรจุธาตุกลางน้ำซึ่งตั้งอยู่หลังอาคารศูนย์การเรียนรู้
มิตรสหายขับกล่อมบทกวีและปรัชญา
สหาย เทด ภูพาน เล่าการทำหน้าที่ตอนเข้าป่ากับขบวนการเสรีไทยสายอีสานว่า ได้ทำหน้าที่เป็นนักร้อง ใช้พรสวรรค์จากน้ำเสียงตน นำบทเพลงมาขับกล่อมเพื่อให้กำลังใจมิตรสหาย ซึ่งถือได้ว่าเป็นศิลปินอีกท่านหนึ่ง ที่มีบทเพลงผูกพันกับเทือกเขาภูพานอย่างลึกซึ้ง เนื้อหาสะท้อนถึงวิถีชีวิตคนอีสานรักบ้านเกิด การต่อสู้เพื่อเสรีภาพ รวมถึงเชิดชูอุดมการณ์ความเป็นธรรม เช่น เพลงศิลปินมาแล้ว นักรบอาจหาญ
ความสูญเสีย ครูครอง ในครั้งนั้นได้แปรเปลี่ยนเป็นพลังสร้างสรรค์ ผลักดันให้ จิตร ภูมิศักดิ์ ปัญญาชนคนสำคัญรังสรรค์บทเพลงอมตะขึ้นมา 3 เพลงในช่วงปลายปี พ.ศ. 2504 คือเพลง วีรชนปฏิวัติ สว่างแดนดิน และ พ.ศ.2508 เพลง ภูพานปฏิวัติ
ในงาน ครูครอง วันนี้มีช่วงศิลปินหลายท่านมาบรรเลงขับร้อง เป็นแนวทางการสื่อสารผ่านกวีปรัชญา บางคนได้ยินเสียงได้หลับตาตั้งใจฟัง บางเพลงก็ลุกขึ้นฟ้อนหรือโยกตามจังหวะดนตรีอย่างมีความสุขราวกับว่าอายุเท่ากัน
แสดงได้ว่าบทเพลงคือการหล่อหลอมอุดมการณ์และรวมพลังอีกรูปแบบ
บทสรุป (ไม่มี) จากผู้เขียน
จะเกิดอะไรขึ้นหาก ครูครอง จันดาวงศ์ กลับมาเจอกับมิตรสหายในปัจจุบันอีกครั้ง ถ้าเขาไถ่ถามถึงเรื่องราวการต่อสู้ที่ผ่านมา 65 ปีว่า "การตื่นรู้ประชาธิปไตยยังเป็นภัยต่อรัฐบาลเผด็จการอยู่ไหม ?"
ผมเองเป็นคนสกลนครถิ่นผู้กล้า ตอบได้แค่การสื่อสารสร้างการรับรู้ แต่ด้านสิทธิและเสรีภาพมีการเปลี่ยนแปลงไหม คงตอบแบบเต็มปากไม่ได้เพราะในปัจจุบัน "ผู้แทนราษฎรโดนประหารชีวิตทางการเมือง ด้วยมาตรา 112 ก่อนเดินเข้าสภาไปนำเสนอนโยบาย" ยังเป็นประชาธิปไตยนายทุน-ขุนพลดั่งเดิม
ครูครอง รู้แบบนี้จะน้อยใจกับลูกหลานไหมนะ ! หรือจริง ๆ ความเป็นอยู่ของชาวบ้านปากท้องอิ่มสบายนอนหลับและได้รับความยุติธรรม มีสิทธิเสรีภาพในทุกด้านแล้ว [Peace]
- ครอง จันดาวงศ์ - วิกิพีเดีย
- 65 ปี การประหารชีวิต ครูครอง จันดาวงศ์ อุดมการณ์ยังสุกสว่างทั่วแดนดิน | สถาบันปรีดี พนมยงค์ Pridi.or.th
- เสรีไทยนายนี้ นามครอง จันดาวงศ์ | สถาบันปรีดี พนมยงค์ Pridi.or.th
- ครอง จันดาวงศ์กับการต่อสู้ด้วยกำลังอาวุธของชาวนาอีสาน | สถาบันปรีดี พนมยงค์ Pridi.or.th
- บรรยากาศงาน 118... - พิพิธภัณฑ์สามัญชน Museum of Popular History
- FB. วงศ์อะเคื้อ บุญศล - ดร.กิ่งแก้ว: https://www.facebook.com/share/v/1GFZzbpw5Z/
- FB. พิพิธภัณฑ์สามัญชน: https://www.facebook.com/share/v/1EGVkL7iKB/
