การพัฒนาชุมชนที่ยั่งยืนไม่ได้วัดกันที่ว่าเรา "ทำแทน" ชาวบ้านได้เก่งแค่ไหน แต่วัดกันที่ว่าเมื่อเราถอยออกมาแล้ว "ระบบ" ที่เราสร้างไว้ยังคงเดินหน้าต่อได้หรือไม่
บทเรียนล้ำค่าที่ผ่านมาและการตกผลึกจากการลงพื้นที่ตำบลไร่ (11 ก.พ. 2569) ของ แตงโม ได้พิสูจน์ให้เห็นว่า "กลไกวิศวกรสังคม" คือกุญแจสำคัญในการปั้นผู้นำรุ่นใหม่ผ่านกระบวนการ 3 ระยะ ที่ทรงพลัง
1. วางโครงสร้างก่อนลงสนาม
ความสำเร็จไม่ได้เกิดที่หน้างาน แต่เกิดตั้งแต่ห้องวางแผน ทีมงานไม่ได้มองแค่งานตรงหน้า แต่เลือกใช้การ "ออกแบบโครงสร้าง" เป็นตัวนำ
- สร้างขุนพลกระบวนการ: คัดเลือกหัวหน้าทีมและแบ่งฝ่ายชัดเจน (ฝ่ายนำรถโดยสาร ฝ่ายจัดสถานที่ ฝ่ายรับลงทะเบียนธุรการ ฝ่ายบันทึกเวที ฝ่ายอาหาร/เบรค)
- ส่งต่อเจตนารมณ์: ไม่ใช่แค่สั่งให้เก็บข้อมูล แต่ต้องทำให้คนเก็บข้อมูลเข้าใจว่า "ทำไปเพื่ออะไร" เพื่อให้เขาสามารถถ่ายทอดทักษะนี้สู่เพื่อนนักศึกษาคนอื่นๆ ได้ คนใหม่และคนเก่า
2. วัฒนธรรม "เจ้าภาพร่วม"
ในวันที่ลงพื้นที่จริง สิ่งที่น่าสนใจคือการสร้างวัฒนธรรมองค์กรชั่วคราวให้เกิดขึ้นทันที- ต้นแบบ: พี่เลี้ยงต้องทำให้ดูเป็นต้นแบบ ตั้งแต่การนำรถโดยสารไปจนถึงการล้างจานช่วยชุมชน
- ทุกคนคือเจ้าหน้าที่: ลดช่องว่างระหว่าง "ผู้มาเยือน" กับ "เจ้าของพื้นที่" ทำให้ทุกคนรู้บทบาทหน้าที่ของตนเองตั้งแต่ต้นจนจบ กระบวนการนี้เปลี่ยนให้นักศึกษากลายเป็น "เจ้าภาพ" ของงานอย่างเต็มตัว
3. ตกตะกอนเพื่อไปต่อ
เมื่อจบงาน ภารกิจยังไม่สิ้นสุด ระบบที่วางไว้กำหนดให้มีการตรวจสอบความถูกต้องของข้อมูลและ "ถอดบทเรียน" (AAR) ทันที เพื่อหาว่ากลยุทธ์ไหนที่ใช้ได้ผล และจุดไหนที่ต้องปรับปรุงในครั้งหน้า
"ความภูมิใจที่สุดของคนออกแบบระบบ คือการเห็นระบบนั้นทำงานได้ด้วยตัวมันเอง แม้ในวันที่เราลดบทบาทลง"
ในการทำงานลงพื้นที่ตำบลไร่นับเป็นครั้งที่ 4 ผมเลือกที่จะลดบทบาทพี่เลี้ยงลง รับหน้าที่การเป็น "วิทยากรหลัก" เพื่อสังเกตการณ์ระบบที่ตัวเองและทีมร่วมสร้างขึ้นมา ผลลัพธ์ที่ได้คือความไหลลื่นที่เกิดจากฐานรากที่แน่นหนา
สรุป 3 เสาหลักสู่การเปลี่ยนแปลง
- เป้าหมายร่วม: ทุกคนมองเห็นภาพความสำเร็จเดียวกัน
- ระบบจัดการที่ยอดเยี่ยม: มีโครงสร้างรองรับที่ชัดเจนแต่ยืดหยุ่น
- บุคคลต้นแบบ: มีพี่เลี้ยงที่ทำให้เห็นมากกว่าแค่คำสั่ง
ความพิเศษของระบบ นอกจากจะสร้างคน สร้างงาน สร้างการเปลี่ยนแปลง ยังสามารถรับรองและบริหารจัดการคนได้ไม่จำกัด นั้นหมายความว่าถ้ามีเงินจัดงานได้ รวมพลเป็นพันคน หมื่นคน แสนคน ล้านคน ก็รับรองได้เสมอ
ผมว่านี่คือการสร้างคนผ่านงาน ที่พิสูจน์ว่า วิศวกรสังคม ไม่ได้แค่มาเพื่อศึกษา แต่มาเพื่อแก้ไขปัญหาและ "สร้างฟันเฟือง" ที่แข็งแกร่งให้กับสังคมอย่างแท้จริง
ขอบคุณอาจารย์สายฝน ที่ไว้ใจมอบโอกาสได้ร่วมเรียนรู้ในทุกครั้ง
-----เรื่อง: แตงโม สกลนคร
130269
